Kompendium wiedzy

Staw biodrowy to jeden z największych stawów w ludzkim ciele. Działa stale pod wpływem kompresji, ponieważ przenosi obciążenie z tułowia na kończyny dolne. Jednakże chrząstka, która powleka powierzchnie stawowe, może ulec degeneracji wskutek procesu zwyrodnieniowego lub zapalnego. Sam zabieg endoprotezoplastyki stawu biodrowego ma na celu w szczególności odciążyć pacjenta bólowo tak, aby umożliwić samodzielne funkcjonowanie w dniu codziennym, gdy leczenie zachowawcze nie przynosi już efektu.

Co to jest endoproteza?

Endoproteza to implant, który jest wykonany z biomateriałów, a jego celem jest zastąpienie naturalnego stawu. W potocznym języku zwykło się nazywać endoprotezę „sztucznym stawem”. Jak najbardziej takowym jest, należy jednak podkreślić, iż w wielu przypadkach pozabiegowych ten sztuczny staw umożliwia w pełni wykonywanie codziennych aktywności, czego przy zdegenerowanym naturalnym stawie, pacjenci nie mieli możliwości doświadczyć.

Jakie są rodzaje endoprotez?

Po pierwsze, endoprotezy możemy podzielić na częściowe i całkowite. Po drugie, istotnym podziałem jest także podział pod kątem materiału, z którego jest wykonana (metalowa, ceramiczna, z tworzywa sztucznego). Po trzecie, jakie ma osadzenie (hybrydowe, cementowe, bezcementowe).

Są to istotne informacje, ponieważ mają znaczenie w rehabilitacji pozabiegowej – oprócz dostosowania formy i środków rehabilitacji do indywidualnego stanu pacjenta, trzeba także pod uwagę wziąć rodzaj endoprotezy i jej zmienne. Przykładowo różnić się będzie czas, kiedy można zacząć obciążać operowaną kończynę, w przypadku endoprotezy cementowej i bezcementowej.

Jak wygląda zabieg endoprotezoplastyki stawu biodrowego?

Zabieg jest wykonywany w znieczuleniu zewnątrzoponowym lub podpajęczynówkowym (czyli pacjent nie czuje dolnej połowy ciała). Czas zabiegu to 1-2h w zależności od rozległości deformacji stawu biodrowego. Najpierw lekarz wykonuje dojście operacyjne, czyli przecina skórę i tym samym uwidacznia staw. Potem przechodzi do resekcji głowy i szyjki kości udowej – te elementy zostają zastąpione implantem. Następnie w kości udowej przygotowuje tunel, w którym osadza się trzpień endoprotezy, a w kości biodrowej wszczepia sztuczną panewkę. Na koniec zabiegu lekarz dokonuje rekonstrukcji tkanek miękkich (mięśnie, powięź, więzadła), szyje warstwowo całą ranę. Oprócz jałowego opatrunku, zakładane są także dreny, które odprowadzają zgromadzony płyn. Pacjent po zabiegu endoprotezoplastyki stawu biodrowego przebywa w szpitalu najczęściej około 5 dni, uzależnione jest to od samopoczucia oraz ewentualnie występujących powikłań.

Wskazania do wykonania endoprotezoplastyki stawu biodrowego

Główną przyczyną wykonywania endoprotezoplastyki u pacjentów jest uszkodzenie stawu, które przebiega z bólem początkowo w trakcie ruchu, który stopniowo występuje także w spoczynku. W rezultacie pojawiają się także ograniczenia zakresu ruchu oraz utykanie. Wszystkie te objawy znacznie utrudniają pacjentom codzienne funkcjonowanie. Dolegliwości te nie ustępują lub ustępują na krótki okres czasu pod wpływem zachowawczych metod terapii (rehabilitacja, farmakoterapia, iniekcje dostawowe).

Przyczyny uszkodzenia stawu biodrowego:

• Zaawansowane zmiany zwyrodnieniowe,
• Choroba Perthesa (jałowa martwica głowy kości udowej),
• Urazy np. wypadki samochodowe,
• Nieleczona dysplazja stawu biodrowego,
• Stany zapalne np. łuszczycowe zapalenie stawu biodrowego.

Fizjoterapia przed zabiegiem endoprotezoplastyki

Omawiając fizjoterapię przedzabiegową należy wspomnieć o jej dwóch aspektach.

Pierwszym – pacjentach, którzy za pomocą fizjoterapii oddalają zabieg, ponieważ sama rehabilitacja łagodzi ich objawy, ułatwiając tym samym codzienne życie (fizjoterapia zachowawcza).

Drugim – pacjentach, którzy mają już wyznaczony termin zabiegu i pragną się do niego przygotować (fizjoterapia przygotowawcza). Oczywiście, jedno nie wyklucza drugiego, wobec czego u pacjentów, którzy starają się odwlec zabieg, również stosujemy środki przygotowawcze do niego. Bez wątpienia należy także wskazać pacjentowi, jakie środki pomocnicze można zakupić np. maty antypoślizgowe, krzesełko do kąpieli.

Pacjenci, którzy byli pod opieką fizjoterapeuty przed zabiegiem wszczepienia implantu, szybciej wracają do codziennego samodzielnego funkcjonowania. Ponadto, poza skróceniem czasu rekonwalescencji, rzadziej doświadczają powikłań pozabiegowych takich jak przewlekły ból tkanek miękkich, bóle przeciążeniowe dolnego odcinka kręgosłupa, ciągnięcie rejonu blizny, czy obluzowanie endoprotezy. Poprawie ulega także sprawność ich chodu.

Fizjoterapia przedzabiegowa obejmuje:

• Ćwiczenia wzmacniające, głównie kończyny dolne oraz obręcz miedniczną,
• Ćwiczenia poprawiające stabilizację centralną,
• Naukę chodu o kulach,
• Pracę z przykurczami mięśniowymi (jeśli takowe występują),
• Poprawę zakresów ruchu stawu biodrowego,
• Terapię manualną (np. techniki płynowe, balansujące napięcia mięśniowo-więzadłowo-powięziowe).

Jak przebiega fizjoterapia po zabiegu endoprotezoplastyki stawu biodrowego?

Każdemu pacjentowi po zabiegu wszczepienia endoprotezy stawu biodrowego zostaje zaordynowana fizjoterapia jeszcze w szpitalu w kilka godzin od zakończenia operacji. Jej nadrzędnym celem jest przede wszystkim zapobieżenie powikłaniom głównie w postaci zakrzepicy, istotną rolę będzie odgrywać poprawa krążenia całego organizmu, do czego wykorzystuje się szybką pionizację oraz ogólne uruchomienie pacjenta. Podczas wypisu pacjent zostaje najczęściej zaopatrzony w ulotkę z propozycjami ćwiczeń, a także wypunktowanymi środkami ostrożności przed wystąpieniem powikłań, takimi jak:

1. Zakaz schylania się,
2. Zakaz zakładania nogi na nogę,
3. Zakaz zginania nogi w stawie biodrowym więcej niż na 90°,
4. Zakaz skręcania tułowia,
5. Zakaz leżenia i spania na operowanej stronie,
6. Zakaz robienia przysiadów, czy dźwigania ciężkich przedmiotów.

Powyższe zakazy nie obowiązują do końca życia pacjenta, a jedynie okresu gojenia i osadzania się endoprotezy i chronią przede wszystkim przed jej obluzowaniem się.

Endoproteza biodra – fizjoterapia

Pierwsza wizyta fizjoterapeutyczna odbywa się zwykle po zdjęciu szwów z rany pozabiegowej, jednakże nie ma przeciwskazań do rozpoczęcia rehabilitacji jeszcze wcześniej. Program fizjoterapii jest dobierany indywidualnie w zależności od:

• Stanu pacjenta,
• Wieku pacjenta,
• Rodzaju wszczepionego implantu,
• Ogólnego stanu fizycznego pacjenta,
• Wydolności oddechowo-krążeniowej pacjenta,
• Przyczyny bezpośredniej wykonania zabiegu,
• Obecności powikłań pozabiegowych.

Najważniejszym celem rehabilitacji po zabiegu jest umożliwienie pacjentowi samodzielnego funkcjonowania w życiu codziennym. Aby to było możliwe, muszą zostać osiągnięte cele jednostkowe, takie jak:

1. Reedukacja chodu

Początkowo pacjent porusza się przy pomocy kul, natomiast po ich odstawieniu należy zwrócić uwagę na objaw utykania, który świadczy o skróceniu fazy podporowej operowanej kończyny. Istotna jest także nauka chodu po schodach.

2. Wzmocnienie mięśni

U większości pacjentów po operacjach aparatu ruchu dochodzi do dysbalansu mięśniowego, który skutkuje problemami z aktywacją mięśni. W przypadku endoprotezoplastyki stawu biodrowego największą uwagę zwykle winno się skupić na mięśniach rejonu pośladka. Siła mięśni ma także wpływ na przemieszczanie się implantu.

3. Nauka ergonomii czynności dnia codziennego

Należy nauczyć pacjenta w jaki sposób bezpiecznie zmieniać pozycje np. z siedzącej do leżącej, jak ustawiać operowaną kończynę w trakcie odpoczynku lub w przypadku występowania obrzęku.

4. Poprawa zakresów ruchu

Początkowo zakresy są ograniczone z powodu gojenia się rany, a także osadzania się endoprotezy. Rehabilitacja pomaga odzyskiwać zakresy ruchu w bezpieczny sposób.

5. Eliminacja bólu

We wczesnym okresie po zabiegu występuje stan zapalny, którego charakterystycznym objawem jest ból. Techniki manualne pozwalają na jego łagodzenie.

6. Poprawa stabilizacji centralnej

Osłabienie mięśni i początkowy brak możliwości pełnego obciążania kończyny dolnej sprzyja zaburzeniom równowagi, wobec czego wprowadza się także ćwiczenia równoważne oraz trening propriocepcji.

7. Zagojenie rany

Prawidłowo zagojona rana charakteryzuje się brakiem dolegliwości bólowych podczas palpacji oraz podczas ruchu. Istotne jest także prawidłowe czucie skórne (każde przecięcie powłok skórnych skutkuje przecięciem czuciowych włókien nerwowych i zaburzeniem czucia).

8. Zniwelowanie obrzęku

Obrzęk najczęściej lokalizuje się w obrębie rany pozabiegowej oraz w obrębie stawu skokowego i podudzia. W celu jego zniwelowania wykorzystuje się pozycje ułożeniowe, schładzanie, kinesiotaping, ćwiczenia oddechowe, ćwiczenia krążeniowo-oddechowe, bandażowanie, odzież uciskową.

9. Wprowadzenie aktywności fizycznej wykonywanej bez nadzoru fizjoterapeuty

Poza wizytami pacjent wykonuje ćwiczenia, które zostały wprowadzone przez fizjoterapeutę, istotne jest natomiast wprowadzenie sportu, który można bezpiecznie wykonywać samemu. Dobrze sprawdzi się jazda na rowerze, a po zagojeniu rany – ćwiczenia w wodzie.

Ile trwa rehabilitacja po endoprotezie stawu biodrowego?

To najczęściej zadawane przez pacjentów pytanie. Niestety nie istnieje jedna uniwersalna odpowiedź, ponieważ powrót do pełnego zdrowia jest zależny od wielu czynników w tym ogólnego stanu zdrowia, jego wydolności oraz sprawności motorycznej. Jak wcześniej wspomniano, ważne jest także to, jakiego rodzaju implant zastosowano.

W przypadku wszczepienia endoprotezy cementowej przyjmuje się, że czas rehabilitacji wynosi 3—4 miesiące, a bezcementowej do 6 miesięcy. Nade wszystko należy jednak pamiętać, iż są to jedynie szacunkowe zakresy czasu.

Odpowiednio prowadzona rehabilitacja skutkuje nabyciem prawidłowych wzorców motorycznych przez pacjenta, a także eliminacją bólu, co bezpośrednio przekłada się na jakość życia.

Jeśli borykasz się z dolegliwościami stawu biodrowego, czekasz na zabieg lub masz go za sobą, a chcesz poprawić swoje funkcjonowanie, zapraszam do kontaktu.